શંટ (shunt) એટલે શું? સર્કિટમાં તેનું કાર્ય સમજાવો,શંટ માટેનું સૂત્ર મેળવો અને તેના ઉપયોગો સમજાવો.

(N/A) વ્યાખ્યા: શંટ એ ગેલ્વેનોમીટર સાથે સમાંતરમાં જોડેલ ખૂબ જ ઓછું અવરોધ ધરાવતો અવરોધક છે,જે ગેલ્વેનોમીટરનું રક્ષણ કરવા અને તેની પ્રવાહ માપવાની ક્ષમતા વધારવા માટે વપરાય છે.
સર્કિટમાં કાર્ય:
$(i)$ શંટનો અવરોધ $(r_s)$ ગેલ્વેનોમીટરના અવરોધ $(R_G)$ કરતા ઘણો ઓછો હોવાથી,મોટાભાગનો પ્રવાહ શંટમાંથી પસાર થાય છે,જેનાથી ગેલ્વેનોમીટરને વધુ પ્રવાહથી થતા નુકસાન સામે રક્ષણ મળે છે.
$(ii)$ સમાંતર જોડાણનો સમતુલ્ય અવરોધ $R_{eq} = \frac{R_G r_s}{R_G + r_s}$ છે. કારણ કે $R_G \gg r_s$,તેથી $R_{eq} \approx r_s$. આ ઓછો અવરોધ સુનિશ્ચિત કરે છે કે સર્કિટમાં મૂળ પ્રવાહમાં કોઈ ખાસ ફેરફાર થતો નથી.
સૂત્રની તારવણી:
ધારો કે ગેલ્વેનોમીટરનો અવરોધ $R_G$ છે અને તેમાંથી વહેતો પ્રવાહ $I_G$ છે. ધારો કે શંટનો અવરોધ $r_s$ છે અને તેમાંથી વહેતો પ્રવાહ $(I - I_G)$ છે,જ્યાં $I$ એ કુલ પ્રવાહ છે.
ગેલ્વેનોમીટર અને શંટ સમાંતરમાં હોવાથી,તેમની વચ્ચેનો વિદ્યુતસ્થિતિમાનનો તફાવત સમાન હોય છે:
$V_G = V_s$
$I_G R_G = (I - I_G) r_s$
$r_s = \frac{I_G R_G}{I - I_G}$
ઉપયોગો:
$(i)$ તે ગેલ્વેનોમીટરને વધુ પ્રવાહથી થતા નુકસાન સામે રક્ષણ આપે છે.
$(ii)$ તેનો ઉપયોગ ગેલ્વેનોમીટરને એમીટરમાં રૂપાંતરિત કરવા માટે થાય છે.
$(iii)$ શંટનું યોગ્ય મૂલ્ય પસંદ કરીને,એમીટરની રેન્જ (અવધિ) વધારી શકાય છે.